Beskid Niski to jedno z najdzikszych i najmniej „odkrytych” pasm górskich w Polsce. Łagodne grzbiety, rozległe doliny i długie, puste przestrzenie kryją ślady wsi, których nie ma już na mapach. To właśnie tutaj, pomiędzy zarośniętymi polami, starymi cerkwiami i przydrożnymi krzyżami, historia miesza się z ciszą współczesności.
Wędrując po Beskidzie Niskim, łatwo poczuć, że krajobraz jest tu czymś więcej niż tłem – jest archiwum pamięci. Zarośnięte fundamenty domów, zdziczałe sady, kamienne krzyże i cmentarze przypominają, że kiedyś tętniło tu życie. Dziś w tych miejscach słychać głównie wiatr, szum potoków i kroki nielicznych wędrowców.
Łemkowie to góralska społeczność rusnackiego pochodzenia, która przez stulecia zamieszkiwała Beskid Niski oraz sąsiednie pasma Karpat. Tworzyli charakterystyczny pejzaż kulturowy regionu – z własnym językiem, strojem, obrzędami i bogatą tradycją duchową. Ich znakiem rozpoznawczym były drewniane cerkwie z baniastymi wieżami, rozsiane po dolinach niczym latarnie wiary i wspólnoty.
Przez długi czas Łemkowie żyli w rytmie natury i roku liturgicznego, łącząc pracę na roli z silnym zakorzenieniem w wierze i lokalnej wspólnocie. Codzienne życie toczyło się w drewnianych chyżach, przy piecach, w sadach, na łąkach i w lasach. To był świat prosty, ale pełen znaczeń, symboli i opowieści przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
XX wiek przyniósł Łemkom czas dramatycznych zmian. Wojna, powojenne represje i wysiedlenia – w tym Akcja „Wisła” – sprawiły, że wiele łemkowskich wsi zostało opuszczonych, a ich mieszkańcy rozproszeni po Polsce i poza jej granicami. Wiele nazw miejscowości zniknęło z map, a domy i gospodarstwa uległy rozpadowi.
Mimo tego pamięć nie zniknęła całkowicie. W krajobrazie nadal obecne są cerkwie, cmentarze, zdziczałe sady, krzyże przydrożne i kapliczki. To one są dziś najczytelniejszym śladem po świecie, którego już nie ma, a jednocześnie milczącym zaproszeniem, by się nad nim zatrzymać. Każdy z tych znaków to punkt wyjścia do historii o ludziach, ich wierze, pracy i nagłym przerwaniu ciągłości życia.
Projekt „Beskid Niski Obiektywem Oglądany” powstał z potrzeby zatrzymania tego, co znika – krajobrazów, śladów dawnego osadnictwa i ulotnej atmosfery miejsc, które rzadko trafiają na pierwsze strony przewodników. Aparat i kamera stają się tu narzędziami pamięci: pomagają zobaczyć więcej, wrócić do pytań o to, kim byli ludzie żyjący w tych dolinach i co po nich pozostało.
Fotografia, film i opowieść splatają się w naszej pracy w jeden sposób patrzenia na Beskid Niski. Interesują nas nie tylko piękne widoki, ale też niewidoczne na pierwszy rzut oka warstwy – historia Łemków, losy opuszczonych wsi, współczesne życie tych, którzy tu zostali lub wracają. Chcemy, by ten projekt był zaproszeniem: do uważnego wędrowania, do słuchania miejsc i do odkrywania Beskidu Niskiego na nowo.